UM

LEYNDARDÓMAR VATNASAFNSINS

JAMES LINGWOOD
FRAMKVÆMDASTJÓRI ARTANGEL

Fyrstu kynni mín af listaverkum Roni Horn voru bækur hennar með ljósmyndum, teikningum og ritsmíðum gerðum á Íslandi. Fyrstu kynni mín af Íslandi voru þessar bækur.

Ég rakst á fyrstu bókina úr þessari bókaröð árið 1994. Með Pooling Waters eru tvö fylgirit, annað með ljósmyndaröð af heitum pottum og sundlaugum víðsvegar á landinu, hitt með víðfemt safn af ritgerðum, sem byggja á reynslu listamannsins á ýmsum stöðum landsins. Síðan fann ég eintak af Verne´s Journey, sem gefið var út ári seinna. Í upphafi bókarinnar eru loftmyndir af jökli, Snæfellsjökli, þar sem ferðafélagar Verne hefja för sína að miðju alheimsins, - leyndardómum snæfellsjökuls- og að lokum dregst lesandinn inn í hana eins og gríðarlegan stormsveip.

Þessar bækur eru hluti af framhaldsverki, stundum nefnt alfræðirit, To Place. Sérhver bók þessa ritverks er bundin inn í dúk, með nafni staðarins og nafni listamannsins þrykktu á forsíðu:

Ísland . Roni Horn

Bækurnar færa mann í nálægð við fjarlægan stað. Þær bera með sér þögula orku og nærgætin samskipti frumkrafts landsins, og einbeitt, tilfinningaríkt hugarfar. Þær sýna eiginleika eins konar átrúnaðar og hollustu þeirra sem eru sannfærðir um fágæti landsins, landfræði þess og jarðfræðilegt svipmót, veðurfar og menningu. Bækurnar lýsa nánum og óeigingjörnum samvistum við landið, - nákvæmlega sömu eiginleikum og einkenna kjarnann í nálgun Roni Horn í VATNASAFNI/LIBRARY OF WATER.

Ég hitti höfund þessara óaðfinnanlegu bóka í fyrsta sinn, nokkrum arum seinna. Við hittumst í London þar sem Artangel er til húsa. Roni hafði verið að vinna í borginni við ljósmyndaröð um hið margbreytilega yfirborð Thames fljótsins. Við ræddum stuttlega um verkefni í Englandi. En fljótlega snérist umræðan um möguleika hennar á gerð opinbers listaverks á Íslandi.

Í upphafi var hugmyndin dálítið afbrigðileg fyrir okkur bæði. Hjá Artangel hafði verkefnasvið okkar, fram að þessu, verið bundið við staði og kringumstæður í Lundúnum, en sjaldnar aðra staði á Bretlandi. Þá höfðum við einnig komið að kvikmynda-og myndbanda verkefnum, sem að vísu höfðu verið gerð víðar. Hjá Roni var þetta líka nýsköpun þar sem hún hafði haldið listaheiminum frá eyjunni sinni, - staðið vörð um hið viðkvæma náttúrufar í samskiptum sínum við landið. Ísland var búið að vera vinnustofa hennar undir beru lofti í rúmlega tvo áratugi, "opin vinnustofa með ótakmarkaðri víðáttu og nýjungum," staður þar sem hún gat horfið á vit náttúrunnar, staður sem hún gat fundið sig, og síðan deilt með öðrum í listsköpun sinni á ýmsum tímum og stöðum. Heimsóknir á vinnstofuna voru fáar og ekki algengar!

Smátt og smátt varð hugmyndin nauðsynleg. Fyrir Roni var hún tækifæri til að búa til stað sem gæti sameinað margar af varanlegum hugmyndum hennar með efni og tungumáli, vatni og veðri, speglun og lýsingu, hinu viðsjála eðli ímyndarinnar,- og gullið tækifæri til að bjóða eyjunni, sem hafði gefið Roni svo mikið, allt frá því að hún kom fyrst til landsins, beint úr listaskóla, um miðjan áttunda áratuginn, eitthvað varanlegt að launum fyrir móttökurnar. Fyrir Artangel var þetta tækifæri til að vinna á nýjan hátt, lang-tíma verkefni í fjarlægð frá hinu miðjusetta afli listaheims samtímans. Þetta var vissulega spennandi.

Ég heimsótti Roni í fyrsta sinn í vinnustofu hennar undir beru lofti árið 2003 um haustið. Að lokinni dagsdvöl í Reykjavík, lögðum við upp í ökuferð. Eftir skamma ferð frá borginni, með óskemmtileg úthverfi að baki er glæsileiki landslagsins var að koma í ljós, sá ég regnboga. Ég bað Roni um að stöðva bílinn svo ég gæti ljósmyndað hann. Hún fullvissaði mig um að við kæmum til með að sjá fallegri regnboga seinna, og ók áfram. Hún hafði rétt fyrir sér. Við sáum marga regnboga þennan dag og næstu daga.

Við ókum í átt að Snæfellsnesi, þar sem Roni hafði tekið ljósmyndirnar í Verne´s Journey. Við gistum í torfbæ, gistiheimili við ólgandi hafið. Ég sá hraunbreiðurnar með óteljandi gráum og grænum litbrigðum, stórbrotin vatnsföll, og svört fjöll, ekki síður mikilfengleg en bækurnar höfðu gefið til kynna. Ég kynntist hinni dulu og eðlislægu hógværð heimamanna, sem bjuggu við brún þessarar ógnvænlegu náttúru. Ég varð líka var við það sem bækurnar höfðu aðeins gefið í skyn - náttúrkraftinn í sífelt breytilegri birtunni og veðrinu og mikilfenglega nálægð staðarins.

Daginn eftir héldum við til Akureyrar, á norðurhluta eyjarinnar, þar sem Roni var að setja upp ljósmyndir af Thames fljótinu, sem má segja að hafi runnið í gegnum háskólann þar. Við komum við í Stykkishólmi á leiðinni. Þar heimsóttum við bókasafnið á hæðinni fyrir ofan höfnina - með bæinn á aðra hönd og hafið á hina. Byggingarstíll safnsins er sérkennilegur og staðsetning þess á hæsta stað bæjarins eftirtektarverð. Þrátt fyrir að bókasafnið væri yfirfullt af bókum var hægt að njóta mikilfenglegs útsýnis þaðan, yfir síbreytilegan himinn og haf.

Roni hafði frétt að til stæði að flytja bækurnar í annað húsnæði. Skömmu eftir heimsókn okkar, heimsótti hún bæjarstjóra Stykkishólms og kynnti sig og fyrstu hugmyndir sínar um framtíð bókasafnsins, (hún skrifaði um "fallegustu staðsetningu bókasafns í heimi"), og ekki löngu seinna notaði ég tækifærið til að kynna Artangel, samtök sem hefðu skuldbundið sig til að vinna með Roni og bæjarfélaginu til að gera hugmyndir hennar um nýtt líf fyrir bókasafnshúsið að veruleika.

Kjarni upprunalegu kynningarinnar og framkvæmd verkefnisins var hugmynd Roni um endurnýjun hússins sem stað fyrir hljóðláta íhugun og vangaveltur,fyrir hvers konar samfélagsfundi. Hún sá fyrir sér VATNASAFN/LIBRARY OF WATER sem "vita þar sem áhorfandinn er ljósgeislinn. Vita sem gerir útsýnið að ljósgeislanum."

Með því að leggja mikilvægi áhorfandans og ljóssins í forgrunn, sá Roni fyrir sér stækkun glugganna sem snúa í vestur og út til hafsins, og ennfremur gera rýmið skýrara með hálf-hringlaga gluggum með útsýni yfir höfnina og eyjarnar í fjarlægð. Hún lagði til að framleitt yrði sérstakt gólfefni úr gúmmíblöndu. Í efnið yrði lagt fjöldi orða, allt lýsingarorð, á íslensku og ensku. Þessi orð hefðu áhrif á hugarfar gesta og tilfinningar þeirra varðandi umhverfið, jafnt úti sem inni. Innrétting hússins ætti jafnframt að stuðla að hvers konar samskiptum: Kennslu í skák, upplestrum, félagsfundum. Í kjallara var hugmyndin að breyta húsnæðinu í vinnustofu fyrir rithöfunda, þannig að dagleg streita við að beina ritmáli að lífsreynslu héldi áfram að dvelja þar sem áður voru bókageymslur.

Á næsta ári komu fram frekari grundvallaratriði viðvíkjandi VATNASAFN/LIBRARY OF WATER. Til viðbótar orðaflæðinu á gúmmígólfinu, yrðu tvenns konar söfn. Annars vegar safn af vatni sem safnað yrði með ískögglum úr helstu jöklum landsins. Aldagamall ís sem nú bráðnar hratt, og hins vegar skjalasafn veðurlýsinga, frásögnum fólks sem býr í Stykkishólmi og nágrenni. (Það vill svo til að það er nákvæmlega sá staður sem Árni Thorlacius hóf veðurathuganir og skráningu þeirra árið 1845). Vatnasafnið er geymt, kyrrt og gegnsætt, í sérstökum glersúlum sem komið er fyrir á víð og dreif um sýningarsalinn. Súlurnar spegla og endurkasta birtunni að utan og lýsa þannig safnið innanhúss þegar dimmir. Veðurlýsingarnar hafa, verið gefnar út á bók, en þær eru einnig birtar sem framhaldsgreinar í Morgunblaðinu. Veðurlýsingunum mun væntanlega fjölga með árunum.

Allt þetta kallaði á nauðsynleg ferðalög og fundi, samstarf fjölda fólks á Íslandi, sem hreifst af trú Roni á þennan stað upplýsingarinnar. Fólk var heillað af aðdráttarafli verkefnis hennar, Stykkishólms og Snæfellsness.

Meðal þeirra voru Reykvíkingar, Lundúnabúar, New Yorkarar, og fólk víðsvegar að:

Framkvæmd hinna mismunandi atriða hefur þurft að færa sér í nyt þátttöku fjölmargra bæði á Íslandi og víðar. Hér lögðu hönd á plóginn: Stórmeistari í skák, vinnuhópur glergerðarmanna, jöklafarar sem söfnuðu ískögglum, veðurfréttamenn, ritsmiðir, vatnssérfræðingar, bæjarstjórn og Alþingi, áhugamenn og stuðingsfólk frá öllum heimshornum; allt frá fólki sem talar um veðrið á Íslandi til þeirra sem sjá til þess að þar ríki ekki lognmolla.

Skammt frá Stykkishólmi er Snæfellsjökull, þar sem ferðalangar skáldsögu rithöfundarins Jules Vernes hófu ferð sína að miðju alheimsins. Í einni af hinum mörgu ritsmíðum Roni Horn, sem hún skrifar með hliðsjón af reynslu sinni á Íslandi, stendur: "Ég kem til þessarar eyjar til að komast að hinni raunverulegu miðju heimsins." VATNASAFN/LIBRARY OF WATER hefur skapað nýjan miðpunkt á jaðar þessa merkilega lands.

Fyrsta áfanga þessarar ferðar er lokið. VATNASAFN/LIBRARY OF WATER er öllum opið, hvenær sem þeim hentar, í fjölmenni eða einir síns liðs. Með opnuninni nú er næsti áfangi ferðarinnar rétt að hefjast.

Íslensk þýðing: Fríða Björk Ingvarsdóttir Return to top