GESTAÍBÚÐ RITHÖFUNDA

KYNNING

FRÍÐA BJÖRK INGVARSDÓTTIR
Bókmenntafræðingur

Í bókaskápnum mínum taka bækur Roni Horn heila hillu. Augljóst er að bráðum þarf ég að leggja aðra undir. Samt á ég ekki nema brot af þeim bókum sem hún hefur gefið út. Þegar ég horfi á hillurnar sé ég að eftir hana liggja fleiri bækur heldur en eftir marga þekktustu rithöfunda samtímans, sem auðvitað varpar forvitnilegu ljósi á hana sem myndlistarmann.

Bækurnar hennar eru af öllum stærðum og gerðum; sumar dálítið framandlegar ef horft er á þær frá bókmenntalegu sjónarhorni. Svo sem bókin Another Water, sem ég hef þó stundum skilgreint sem eitt tilraunakenndasta skáldverk samtímans um ástand mannsandans undir lok póstmódernískra tíma. Aðrar eru mun kunnuglegri í óvenjulegum meðförum hennar – sjónræn útfærsla á verkum Halldórs Laxness til dæmis.

Sumar bókanna eru með textum eftir hana en margar innihalda texta eftir aðra listamenn. Þar er til að mynda að finna skrif heimspekingsins Helene Cixous, myndlistarmannsins Louise Bourgeoise, kvikmyndaleikstjórnans John Waters, poppstjörnunnar Bob Dylan og þannig mætti lengi telja. Sumir þessir textahöfundar eru goðsagnir tuttugustu aldar og hafa verið á allra vörum; aðrir tilheyra sértækari heimi hugmyndafræðilegs ferðalags Roniar síðustu fimmtíu ár – eru fágæti í flestum skilningi.

Tengsl mín við Roni eru þó ekki bundin bókum. Það mætti frekar halda því fram að samtöl okkar áralöngu kynna renni saman í textum frekar en bókum. Þótt samtölin eigi ekki endilega upphaf sitt í texta, þá lýkur þeim nánast án undantekninga í hugleiðingum um þá. Textar marka okkar sameiginlegu lífreynslu; þótt við séum ólíkar þá höfum við lifað sama lífi í þeim textum sem við deilum. Ekki í bókstaflegum skilningi frekar heldur en þegar við erum vitni að sama atburði í “raunveruleikanum”; heldur er eins og reynsla okkar og andlegur veruleiki skarist í textunum óháð tíma, staðsetningu eða menningarlegum bakgrunni. Óháð tungumálum eða sjónrænni upplifun.

Þegar ég sá túlkun Roni Horn á textum Emily Dickinson, í verki sem hún nefnir “Cues and Keys”, varð ég mjög undrandi. Henni hafði nefnilega tekist að efnisgera þann þátt kunnuglegra ljóðanna/frásagnarinnar sem ég hafði talið fullkomlega afstæðan og óhlutbundinn. Færa hinn óræða þráð úr inntaki þeirra út úr þeim afstæða heimi er býr innra með lesandanum, út í efnisheiminn. Henni hafði tekist að setja fingurinn á það með sjónrænum hætti sem ég hef enn ekki fundið viðhlítandi skýringu á í túlkunum bókmenntafræðinga – og það án þess að draga nokkuð úr krafti textans.

Textinn, sem áður hafði átt líf sitt á blaði í bók (reyndar í óskaplega fallegum handritum Emily sjálfrar lengst framan af) var skyndilega lifandi kominn á kreik, hallaði sér upp að vegg og geislaði sama margræða einfaldleikanum í þrívídd sinni þar og á síðunni í bókinni minni áður. Boðskapurinn var hinn sami, en risinn upp í nýrri vídd – einnig í vitsmunalegum skilningi.

Í teikningunum Roniar, sem ég sá ekki í návígi fyrr en einhverjum árum eftir að ég kynntist “Cues og Keys”, gerist hið andstæða. Þar leggur hún upp með pappír – rétt eins og Dickinson – blýant, liti og hníf. Eftir ótal atlögur að “handritinu” verður til frásögn sem hægt er lesa sig eftir, fram og til baka, rétt eins og um texta væri að ræða.

Með tilliti til þessa bakgrunns er einungis rökrétt, heldur hreinlega nauðsynlegt, að byggingin sem hýsir Vatnasafn Roniar Horn skuli um leið verða athvarf þeirra sem skrifa, eða sýsla með frasagnir eða texta. Sögu hússins sem bókasafns – miðstöð textatenginga í margvíslegum skilningi – er ekki lokið. Þvert á móti heldur hún áfram að þróast í gegnum Vatnasafn með skapandi og væntanlega dálítið ófyrirséðum hætti. Þar sem bókmenntir skapa elstu og órofnustu listhefð íslenskrar menningar eru þær órjúfanlegur þáttur í sjálfsmynd þjóðarinnar. Í þeim skilningi eru ritsmíðar í Vatnasafni ekki bara tenging við Roni Horn og einstök verk hennar, svo sem í seríunni To Place er hverfist um Ísland, heldur einnig tenging Íslendinga við umhverfi sitt og útlendinga við Ísland.

Í nefnd sem sett hefur verið saman til að velja rithöfunda þá er njóta gestrisni Vatnasafns, sitja auk mín þeir; Dagur Kári Pétursson, kvikmyndagerðar- og tónlistarmaður, og Hjálmar Sveinsson, heimspekingur. Auk okkar þriggja hefur Roni Horn komið að umræðunum og mun vera álitsgjafi með okkur ekki síst þegar um erlenda höfunda er að ræða. Það er samhljóma löngun okkar allra að fá til liðs við okkur fólks sem víðast að úr heiminum og úr ólíkum greinum.

Ætlunin er að í gegnum Vatnasafn verði til á Stykkishólmi safn texta er tengjast safninu og þeim sem þar dvelja. Markmiðið er að gera höfundarverk hvers þess sem kemur til með að vinna í gestavinnustofunni aðgengileg almenningi, auk þess sem önnur rit er tengjast starfi fólks þar munu hugsanlega rata í slíkt safn. Þótt ekki sé kveðið á um tilteknar skyldur er gestum vinnustofunnar ber að sinna, standa vonir til að vera þeirra og vinna á staðnum muni skapa verðmæt tengsl; bæði í þorpinu og úti í hinum stærri heimi. Tengsl er – líkt og vatnið í glersúlum Roniar – eiga sér bæði ævalangan bakgrunn í sameiginlegu vistkerfi á heimsvísu, en finna sér þrátt fyrir það varanlegan samastað eða farveg í þessu setri.

Fríða Björk Ingvarsdóttir

Return to top